इन्टरनेटमा हीरा कि कीरा ?

विनय कसजू

गोरखापत्र दैनिकमा,  २०६५ असोज १ गते बुधबार प्रकाशित ।

"धेरै वर्ष पहिले तिमीहरू हातमा बाइबल लिई हामीकहा आयौ र मुक्तिको बाटो यो हो भनेर देखायौ, अनि हामी सबैलाई दास र उपनिवेश बनायौ । अहिले तिमीहरूले यो इन्टरनेट भन्ने कुरा लिएर आएका छौ । फेरि हामीलाई दास बनाउन यो अर्को चाल हो कि भने मलाई डर लागिरहेछ ।" डेनमार्कको लुजियाना आर्ट म्युजियम हलमा सन् १९९८ मे १६ मा 'अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र विकास' विषयमा विचार तथा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताका लािग आधुनिक सञ्चार प्रविधि, खास गरी इन्टरनेटको महत्त्वको बारेमा एसिया र अपि|mकाका केही देशहरूको सम्मेलनमा अफ्रिकाबाट आएका एकजना प्रतिनिधिले माथिका कुरा भनेका थिए । उनको कुरा सुन्दा पहिले त मलाई इन्टरनेटको बारेमा केही नबुझेर यस्तो भनेको हो कि जस्तो लागेको थियो । कहाको इन्टरनेट कहाको बाइबल भनेर हासो पनि लागेको थियो । गोष्ठीमा इन्टरनेट सूचना र ज्ञानको अत्यन्तै उदार र प्रजातान्त्रिक माध्यम हो यसले मानिसलाई बलियो बनाउँछ र आफ्नो हित र पक्षमा निर्णय लिन बार्गेनिङ गर्न सक्षम बनाउछ भन्ने तर्क धेरैले राखेका थिए ।

मानिसलाई बलियो बनाउने मुख्य कुरा नै सूचना र ज्ञान हो । सूचनामा पहुच बढ्यो भने मानिसको शक्ति बढ्छ भन्ने कुरामा मलाई पहिलेभन्दा अहिले झन्झन् विश्वास बढिरहेको छ । त्यसमा पनि आधुनिक सूचना प्रविधिलाई बौद्धिक वस्तु उत्पादन गर्ने साधनको रूपमा उपयोग गर्नसक्यो भने भौतिक र प्राकृतिक स्रोतसाधनबाट वञ्चित देशहरूले कंगारुको चालले प्रगति गर्नसक्छन् भन्ने मलाई विश्वास छ । बुद्धि वा बौद्धिक क्षमता कुनै देश जात, वा वर्गको पेवा वा एकाधिकार होइन । हिजो हिमालमा चौरी चराउने गोठालो, तराईमा भैसीको आङमाथि बसेर गीत गाउदै रमाउने केटो अहिले अमेरिकाको सिलिकन भ्यालीमा सफ्टवेयर उत्पादन गर्दैछन् । 

नेपालभित्र पनि सफ्टवेयर उत्पादन गरेर तथा आउट सोर्सिङ व्यापार गरेर युरोपेली कामदारसरह पारिश्रमिक कमाउने युवाको सङ्ख्या नेपालमा बढिरहेको छ । वास्तवमा कोइला र खनिजको खानी नभएको र समुद्री मार्गबाट वञ्चित नेपालजस्तो देशका लागि सूचना प्रविधि एउटा अपूर्व अवसरको रूपमा अगाडि छ । तर यो भिल्लका देशमा मणि भनेझैँ यसको महत्त्व बुझ्न नसकेर मिल्काइने हो कि भन्ने डर बढिरहेको छ । बाह्रपन्ध्र वर्ष अघिसम्म नेपाल आइटीको क्षेत्रमा भारतभन्दा अघि थियो भन्ने कुरा सुन्दा काल्पनिक कथाजस्तो लाग्नसक्छ । जुन बेला पाल्पामा कम्प्युटर पुगिसकेको थियो त्यस बेला नया दिल्लीका ठूलाठूला व्यापारिक प्रतिष्ठानले कम्प्युटरको प्रयोग गर्न सुरु गरेका थिएनन् । नेपालबाट सˆटवेर उत्पादन गरेर विदेशमा निर्यात गर्नथाल्दा भारतमा त्यसको थालनी नै भएको थिएन । तर अहिले नेपालका सफ्टवेयर उत्पादन व्यवसाय टञाक्सिएको छ, केही त विदेश पलायन भइसकेको छ, र भारतका युवाले स्वदेशमै बसेर विदेशी मुद्रा कमाइरहेका छन् । भारत संसारकै सबैभन्दा ठूलो आउट सोर्सिङ गर्ने र सफ्टवेयर उत्पादन गर्ने देश बन्ने दिशामा उन्मुख छ । यता नेपाली युवा अरबका मरुभूमिका भेडा र उँट चराउन, कोरियाका कारखानामा भारी बाँध्न, सामान प्याकिङ गर्न जान तँछाडमछाड गरिरहेका छन् । 

जग्गाजमिन बढ्नसक्तैन । जमिनको उत्पादन क्षमताको पनि सीमा हुन्छ । किसानले उत्पादन गरेको अन्न एकपटकमा एकजनाभन्दा धेरैले उपभोग गर्न सक्तैन । त्यस्तै कलकारखानाले उत्पादन गरेको सामान पनि एकपटकमा एकजनाले मात्रै उपभोग गर्नसक्छ । तर एकजनाले गाएको गीत हजारौ जनाले पनि सुन्नसक्छ । सीडी वा अरू माध्यमबाट हजारौ लाखौ प्रति बनाएर बेच्न सकिन्छ । कृषि उत्पादन र कलकारखानाको उत्पादनको उपयोगकर्ताको सीमा हुन्छ तर बुद्धि र ज्ञानले उत्पादन गरेको वस्तुको उपभोक्ताको सीमा हुदैन । हलिउडमा बनेको एउटा फिल्म हजारौँ प्रति बनाएर करोडौ मानिसले एकैसाथ हेर्न, मनोरञ्जन गर्नसक्छ । सफ्टवेयर यस्तै बौद्धिक उत्पादन हो जसको उपयोगकर्ताको सीमा हुँदैन । बील गेटको सम्पन्नताको रहस्य यही हो किन भने संसारका करोडौ कम्प्युटर उनले बनाएको सफ्टवेयर बिना चल्न सक्तैन । संसारमा जसले कम्प्युटर चलाए पनि अधिकांश प्रयोगकर्ताले कुनै न कुनै रूपमा, थाहै नपाईकन, बिल गेटको खल्तीमा पैसा पठाइरहेको हुन्छ । यस्तो बौद्धिक उत्पादन नेपाली युवाले झण्डै पन्ध्र वर्षअघि थालिसकेका थिए । नेपालको भौगोलिक विषमता, प्राकृतिक स्रोत साधनको अभाव दुई ढुङ्गाबीचको तरुलको अवस्थालाई चिरेर आर्थिक समृद्धिका लागि बौद्धिक उत्पादनभन्दा अर्को राम्रो आधार केही हुनसक्तैन । 

नयाँ नेपाल बनाउने सपना देख्ने कुनै पनि नेताले सूचना प्रविधिलाई बेवास्ता गर्नै सक्तैन । गर्नहुँदैन । नेपालको आर्थिक विकासका लागि नेपाली युवालाई सूचना प्रविधिमा आकषिर्त गर्न र क्षमतावान् बनाउनु आवश्यक छ । यसका लागि सूचना र सञ्चार प्रविधिका पूर्वाधारहरूको विकास र गाउँगाउँसम्म विस्तार गर्नु अहिलेको सरकारको प्राथमिक मुद्दा हुनुपर्छ । पन्ध्र वर्षअघि नै यो काम सुरु भएको भए नेपाली युवा जंगल पस्नु पर्ने अवस्था नै आउने थिएन । न त विदेश जाने होडबाजीमै लाग्नुपथ्र्यो । 

सूचना प्रविधिले संसारलाई कम्प्युटरमा ल्याइदिएको छ । यसमा सूचना, ज्ञान र मनोरञ्जन छ । शिक्षा, रोजगारी, स्वास्थ्य, पर्यटन इत्यादि सबै कुरा यसमा छन् । यसभित्र हीरा पनि छ कीरा पनि छ । हीरा खोज्नेले हीरा पाउँछ कीरा खोज्नेले कीरा पाउँछ । अहिले नेपाली किशोर र युवा सूचना प्रविधिको दुनियाँमा आकषिर्त भएर देशभरि छरिएका झण्डै पाँच हजार, जति साइबर क्याफे र सूचना केन्द्रहरूमा झुम्मिन थालेका छन् । व्यक्तिगत रूपमा घरघरमा यसको उपयोग गर्नेहरूको संख्या लाखौँ पुगेको छ । कतिपय युवाले यसबाट आफ्नो भविष्य बनाइरहेछन् । समृद्धि कमाइरहेका छन् भने कतिपय किशोर र युवा यसमा भएका कीरा वा विकृतिहरूको सिकार हुन थालेका छन् । निश्चय नै अनलाइनबाट हुने खतरा निरन्तर बढिरहेको छ । फलस्वरूप, सूचना प्रविधिबाट हुने फाइदा उपयोग गर्न नपाउँदै यसबाट हुने बेफाइदाबाट सतर्क हुनुपर्ने अवस्था आएको छ । 'पहिलो गाँसमै झिँगा पर्‍यो' भनेको यस्तै होला । 

आइटीले हरेक मानिसलाई सूचना र ज्ञानको उत्पादक र वितरक हुने क्षमता दिएको छ । जसले गर्दा कम्प्युटर र टेलिफोन लाइनको सम्पर्कमा भएको कुनै पनि व्यक्तिले आफ्नो कुरा शब्द, ध्वनि, चित्र र चलचित्रमा इन्टरनेटमा राखेर क्षणभरमै विश्वव्यापी गर्नसक्छ । यही क्षमता र प्रविधि उपयोग गरेर धनपिपासु र यौनपिपासुहरूले इन्टरनेटमा फोहोरी वर्णन, शब्द, चित्र र चलचित्र राखेका छन् भने आतङ्ककारीहरूले विध्वंसक प्रविधि सिकाइरहेका छन् । अफ्रिकी प्रतिनिधिले डेनमार्कमा भनेझैँ इन्टरनेटले संसारलाई कुबाटोमा हिँडाउने सम्भावना बढिरहेको छ । 

तर, विचार गर्नुपर्ने कुरा के हो भने प्रविधि स्वयं आफैमा असल वा खराब हुँदैन । यसको उपयोग कसले र कसरी गरिन्छ त्यसैमा कुनै पनि प्रविधिको फाइदा र बेफाइदा निर्भर हुन्छ । सूचना प्रविधि पनि यस्तै साधन हो जसलाई उपयोग गर्न जान्यो भने हीरा हुन्छ, नत्र कीरा हुन्छ । 

यस्तो महत्वपूर्ण र उपयोगी साधनबाट फाइदा लिनुको सट्टा 'यो त केटाकेटी बिगार्ने साधन रहेछ' भनेर अभिभावक र आमाबाले इन्टरनेटलाई घर भित्र छिर्न नदिने निधो गरे भने वा यसबाट आफू पनि टाढा रहने र केटाकेटीहरूलाई पनि प्रयोग गर्न नदिने, साइबर क्याफेलाई डान्स रेस्टुराँजस्तो ठान्ने जनभावना निर्माण भयो भने नेपालको अगाडि आएको ठूलो अवसर गुम्ने निश्चित छ । 

इन्टरनेटमा भएका फोहोरी र विध्वंसकारी सामग्रीबाट जोगाउने उपायहरू पनि छन् । उपयुक्त चाइल्ड सेफ्टी सफ्टवेयरयुक्त ब्राउजर प्रयोग गर्ने एउटा प्रभावकारी उपाय हो । तर सबैभन्दा महत्वपूर्ण र प्रभावकारी उपाय जनचेतना र शिक्षा नै हो । बालबालिका र किशोरहरूलाई इन्टरनेट/अनलाइनको दुष्प्रभावबाट जोगाउन अभिभावकहरू पनि सचेत र शिक्षित हुनैपर्छ । प्रतिवन्धात्मक वा नकारात्मक उपायले झन विकृति ल्याउने र प्रविधिले दिएको अवसरबाट बंचित हुने संभावना धेरै हुन्छ । 

अर्को महत्वपूर्ण उपाय बालमैत्री सामग्री इन्टरनेटमा राख्नु हो । अहिले वेबसाइटहरूमा नब्बे प्रतिशतभन्दा धेरै सूचना र ज्ञानका सामग्री अंग्रेजी भाषाका छन् । भाषाको दृष्टिले मात्रै होइन, सांस्कृतिक, धार्मिक, सामाजिक, शैक्षिक आदि विभिन्न दृष्टिले पनि ती सामग्रीहरू हाम्रो लागि विराना सामग्री हुन् । तिनको उपयोग हामी सहज रूपमा गर्न सक्तैनौँ । अहिले बालबालिका र किशोरहरूले कम्प्युटर खोल्ने बित्तिकै कि त च्याट गर्न थाल्छन्, कि गेम खेल्न थाल्छन् । उनीहरूका लागि आफ्नै भाषा र संस्कृति सुहाउँदा कार्टुन, चित्र, बालसाहित्यका सामग्री भएका भए अथवा उनीहरूको विद्यालयमा पढाइने विषयका सामग्री भए पक्कै पनि उनीहरूको ध्यान च्याट वा गेमतिर जाने थिएन । बालबालिका र किशोरहरू अनलाइनमा बरालिनु र दुष्प्रभावमा पर्नुको एउटा प्रमुख कारण नेपाली कन्टेन्टको अभाव नै हो । यसैले एक्काइसौँ शताब्दीका बालबालिकालाई चाहिने विषयवस्तु उत्पादन गर्नु अहिले नेपाली अनलाइन प्रवर्द्धकहरूका लागि सबैभन्दा ठूलो हाँक र अवसर पनि हो । सूचना प्रविधिको प्रवर्द्धन गर्ने काममा लागेका निकायहरूको ध्यान जति चाँडो जानसक्यो उति बेस । 

अनलाइनको दुष्प्रभावबाट जोगिने नाममा/बहानामा हाम्रो भविष्यको पुस्ता यो उपयोगी साधनबाट वञ्चित नहोउन् भन्ने कुरामा विचार पुर्‍याउनै पर्छ । उनीहरूको भविष्य बिगार्ने अधिकार हामीलाई छैन । यसैले उनीहरूलाई सूचना प्रविधिको साधनबाट वञ्चित गर्नुहुदैन । अभिभावक, समाज वा सरकारले आफ्नो कर्तव्य पूरा नगर्ने त्यसको सजाय बालबालिकाहरूले र अन्ततः देशले नै पाउने हुनुहुँदैन । बालबालिकालाई अनलाइनको खतराबाट जोगाउने अभियानमा लागेका निकायहरूले यसमा विचार पुर्याउनु अति आवश्यक छ।

धन्यवाद ! 

इन्टरनेटको खतराबाट केटाकेटीलाई कसरी जोगाउने ?

— विनयकुमार कसजू

इन्टरनेट प्रयोग गर्न जाने हीरा हो नजाने कीरा हो । सूचना र ज्ञानको यो
खजाना उपयोग गरेर केटाकेटी (बालबालिका र किशोरकिशोरी÷टिनएजर्स ले
विद्यालयको पढाइ, गृहकार्य राम्रो गर्न सक्छन् । साथी र आफन्तसँग च्याट गरेर
सामाजिक सम्बन्धको स्तर र घेरालाई फराकिलो पार्न सक्छन् । तर के यी फाइदाहरु
बालबालिका र किशोरकिशोरीहरुले आफूलाई खतरामा नपारीकन गर्न सक्छन् त ?
इन्टरनेटको फाइदालाई हेर्दा आधुनिक आमाबाबुले आफ्ना केटाकेटीहरुलाई
इन्टरनेटको प्रयोग गर्नबाट रोक्नु पछौटेपन जस्तो लाग्न सक्छ । तर नरोकी नहुने
अवस्था पनि आउन सक्छ ।
तपाईँको घरमा इन्टरनेट हर्न मिल्ने सुविधा छ भने केटाकेटीले के हेर्छन् ?
अथवा त्यसको प्रयोग के कामका लागि गर्छन् ? तपाईँले कहिल्यै विचार गर्नु भएको
छ ? अथवा तपाईँका केटाकेटी साइबरक्याफेमा जान हुरुक्क गर्छ, त्यसको लागि पैसा
माग्छ, स्कुल नगई साइबर जान्छ, साइबर गएर पनि अन्त गएँ भनेर ढाँट्छ भने
पक्कै पनि तपाईँले त्यसलाई खतराको संकेत भनेर बुझ्नु पर्छ ।
केटकेटीलाई इन्टरनेटमा तीन प्रकारका खतरा हुन सक्छन् । पहिलो र गम्भीर
खतरा वयस्क (एडल्ट) वेबसाइट हो जसमा नांगा, अश्लील चित्र, चलचित्र र वृत्तान्त
हुन्छन् । केटाकेटीहरु अनजानमा वा झुक्किएर पनि त्यस्ता वेबसाइट हेर्न पुग्छन् ।
देखेपछि फेरि पनि हेर्न मन लाग्न सक्छ । बानी मात्रै बिग्रन्न मन पनि बिग्रन्छ ।
अर्को खतरा अवांछित इमेल हो । जसको पनि इमेल ठेगानामा स्पाम भनिने
अवांछित इमेल आउन सक्छ । त्यस्ता स्पामहरु कुनै पनि विषयका हुन सक्छन् ।
तिनले सित्तैमा वा सस्तोमा विद्यालयको डिग्री दिनेदेखि धन र यौनमा लाभ्याउन
सक्छन् । खास गरी वयस्कका लागि बनेका वेबसाइटहरुले नयाँ इमेलवालाहरुलाई
फोहोरी वेबसाइटको सम्पर्क (लिंक) पठाउँछन् ।
तेस्रो खतरा च्याट हो । मानसिक विकारयुक्त व्यक्तिहरुले केटाकेटीसँग फोहोरी
कुरा गरेर आनन्द लिन खोज्छन् । त्यस्ता व्यक्ति नक्कली केटाकेटी बनेर च्याटमा
आउँछन् । च्याट गर्ने केटाकेटीलाई ऊसँग च्याट गर्ने व्यक्ति केटा हो कि केटी हो,
कुन उमेरको हो, कहाँको हो भन्ने थाहा हुँदैन । उसले अर्कैको फोटो पठाउन सक्छ ।
सबै कुरा ढाँट्न सक्छ ।
तपाईँका केटाकेटीले अश्लील वेबसाइट हेरेको शंका लागेमा तपाईँले त्यो पत्ता
लगाउने केही उपाय छन् । जस्तै इन्टरनेट सर्भिस प्रदायकमार्फत तपाईँको
एकाउन्टमा कुन समयमा कुन वेबसाइट हेरियो भन्ने थाहा पाउन सकिन्छ । विभिन्न
देशमा वयस्कले मात्रै हेर्ने वेबसाइट केटाकेटीले हेर्न नमिल्ने व्यवस्था गरिएको हुन्छ ।
इन्टरनेट सर्भरमा विशेष शब्दहरु भएका वेबसाइटलाई ब्लक गराउन सकिन्छ ।
इमेलमा अवांछित स्पाम इमेल आउन थाल्यो भने त्यसलाई ब्लग गर्न वा
त्यसबारे तपाईँलाई इमेल फर्वार्ड गरेर जानकारी दिनेजस्ता उपायहरु गर्न सकिन्छ ।
तपाईँको कम्प्युटरमा अवांछित इमेल पुग्नु अगावै रोक्ने इमेल फायरवाल जडान गर्न
पनि सकिन्छ ।
केटाकेटीलाई च्याट गरेर लोभ्याउने व्यक्तिले केटाकेटीको ठेगाना माग्यो वा
भेट्न बोलायो भने अनपेक्षित, अवांछनीय र गम्भीर घटना हुन सक्छ । यसैले
केटाकेटीलाई आफ्नो व्यक्तिगत विवरण, पूरा नाम, ठेगाना, फोन नम्बर, स्कुलको
नाम इत्यादि कहिले पनि दिनु हुँदैन । भेट्न बोलायो भने कुनै पाको र चिनेको
व्यक्तिलाई सँगै लैजानु पर्छ भनेर बेलाबेलामा सचेत गराउनु पर्छ ।
यसबाहेक केटाकेटीले विश्वासिलो साथीलाई आफ्नो इमेल, ब्लग वा
वेबसाइटको पासवर्ड दिँदा उसको नामबाट अश्लील चिठी र फोटो अरुको इमेलमा
जानसक्छ । कतिपय विद्यार्थी लाजमर्दो अवस्थामा परेर विद्यालयबाट निस्कनु परेको
छ ।
विश्व दूरसंचार संघले गरेको एउटा अध्ययनअनुसार विश्वमा औसत साठी
प्रतिशतभन्दा धेरै केटाकेटीहरु दिनदिनै च्याट गर्छन् । त्यसरी च्याट गर्नेहरु चार
जनामध्ये तीन जनाले कुनै सेवा वा सामानको बदलामा आफ्नो र परिवारको निजी
जानकारीसमेत साटासाट गर्छन् । अनि पाँच जनामध्ये एक जना बच्चा बाल यौन
शोषकको शिकार बन्छ ।
सन् २००५ मा सम्पन्न सूचना समाज विश्व सम्मेलनमा बालबालिकालाई
अनलाइनबाट फँसाउने यौनशोषकहरुबाट जोगाउन सूचना तथा संचार प्रविधिलाई
कसरी प्रयोग गर्न सकिन्छ भन्ने विषयमा छलफल भएको थियो । त्यसैको परिणाम
स्वरुप यो वर्ष मे १७ (जेठ ३) को दिन मनाइने विश्व दूरसंचार दिवसलाई
बालबालिकालाई साइबरस्पेसमा कसरी सुरक्षित गर्ने भन्ने विषय छानेको छ ।
केही देशमा केटाकेटीले चलाउने कम्प्युटरमा अश्लील वेबसाइटको निगरानी
गर्ने तथा रोक्ने सफ्टवेयर जडान गर्नुपर्ने अनिवार्यता छ । तर नेपालमा अहिलसम्म
यास्तो व्यवस्था भइसकेको छैन ।
आफ्ना केटाकेटीलाई सूचना र संचार प्रविधिले उपलब्ध गराएको सुविधा र
फाइदाबाट बंचित नगरीकन उनीहरुलाई खतरनाक मिडियाबाट जोगाउने सबैभन्दा
उत्तम र जरुरी उपाय हो निगरानी र संवाद । जसरी तपाईँ आफ्नो बच्चाको
पढाइको बारेमा चासो लिनु हुन्छ र बेलाबेलामा ऊसँग कुराकानी गरिराख्नु हुन्छ
त्यसरी नै उसले हेर्ने टेलिभिजनका कार्यक्रम र वेबसाइटका बारेमा कुराकानी गर्नु
पर्छ । ऊ कुन कुरा रुचाउँछ, के हेर्दा रमाउँछ भन्ने कुरा तपाईँले सोध्नु भयो भने ऊ
अवश्य सतर्क हुन्छ । मेलै के हेर्छु भन्ने कुरामा मेरा आमाबाले निगरानी गर्नु हुन्छ
भन्ने थाहा पाउनु उसको लागि नै हितकर हुन्छ । यसले आधा समस्या समाधान गर्न
सक्छ ।

नागरिक दैनिकः २०६६ असार १ गते प्रकाशित ।

एक्कइसौँ शताब्दीको शक्ति : सूचना र ज्ञान

— विनयकुमार कसजू

“सूचना÷ज्ञान अति द्रुत गतिले संसारकै सबैभन्दा बहुमूल्य साधन बन्दैछ । ज्ञानले सम्पत्तिको सिर्जना गर्दैछ । यसअघि भूमि÷खेत÷खानी, श्रम र पूंजी सम्पन्नताको आधार थियो भने अब ज्ञानले नै त्यो ठाउँ लिँदैछ । सूचनाको निर्वाध प्रवाहलाई रोक्न खोज्ने देशहरूले आफैलाई अविकसितता÷अन्धकारतिर धकेल्नेछन् ।” — एडवार्ड कोर्निस, भविष्यविद

एक्कइसौँ शताब्दीको आरम्भसँगै मानवजातिको प्राथमिकता फेरिएको छ । अहिलेको विश्वमाराजनीति, अर्थतन्त्र, शिक्षा आदि सबै कुरालाई सूचना र ज्ञानले डोर्याइरहेको छ । राजनीतिक शक्तिप्राप्त गर्न होस् कि धनवान बन्न होस् वा विद्वान् बन्न होस् सबैका लागि सूचना र ज्ञान चाहिन्छ । यसैले संचार शक्ति प्रमुख शक्तिको रूपमा विकसित हुँदैछ । मानिसका अरू अधिकारका लागि पनिसूचना र संचारको अधिकार अपरिहार्य बन्दैछ । यसैले सूचना र संचारको अधिकार अरू अधिकारभन्दा महत्वपूर्ण बनेकोछ । ढुंगे युगमा मानिसले ढुंगाबाहेक अरू कुनै पनि औजार प्रयोग गर्न जानेका थिएनन् । त्यस बेला जीवन धान्ने आधार शारीरिक बल अथवा हिंसा नै थियो । निर्बलको बाँच्ने सम्भावना थिएन । लडेर वा ढुंगाले हानेर अरू जीवलाई मार्न सके बाँच्न सकिन्थ्यो । मानिसका विभिन्न समूहहरूबीचको सम्बन्धको आधार पनि हिंसा नै थियो । हिंसा नै बाँच्ने, अरूलाई नियन्त्रण गर्ने, आफ्नो कुरा अरूलाई मनाउने, कज्याउने एक मात्र शक्ति थियो । खेतीपाती गर्न थालेपछि मानिसको शक्तिको आधार फेरिन थाल्यो । समाज बन्यो । सामाजिक नियम, चालचलन, रितिथिती बने, मूल्यमान्यता विकसित भए । मुखिया बने । राजा बने । राज्य बने । बिस्तारै हिंसाको शक्तिले पनि सामाजिक मान्यता लिनु पर्ने अवस्था आयो । व्यक्ति वा परिवारले हिंसा शक्ति प्रयोग गर्न नपाउने तर राज्यशक्तिले हिंसा प्रयोग पाउने नियम बन्यो । विस्तारै अतिरिक्त उत्पादन साट्ने र बेच्ने चलन चल्न थाल्यो । वस्तु र सेवा लिनदिन मूल्य तोक्नु पर्ने भयो । मुद्रा वा पैसाको आविष्कार भयो । विस्तारै पैसा वा सम्पत्ती शक्तिशाली बन्दै गयो । सम्पत्तीको रूप विकसित हुँदै फेरिँदै गयो । कृषि समाजमा पशुधन, जग्गाजमिन र श्रमको महत्व थियो भने उद्योग र व्यापारको युग सुरु भएपछि पूँजी र बजारको शक्ति बढ्यो । शक्तिको आधार हिंसाबाट फेरिएर पैसामा सर्यो । पैसा यति शक्तिशाली बन्दै गयो कि राज्यको शक्ति कमजोर हुँदै गयो । अन्तर्राष्ट्रिय, क्षेत्रीय, बहुपक्षीय संगठनहरू, सन्धिसम्झाताहरू, विश्व बैँक, अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषजस्ता अन्तर्राष्ट्रिय निकायहरू, बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरू राष्ट्रराज्य (नेसन स्टेट्स) भन्दा शक्तिशाली बन्दै गए । पृथ्वीका अन्य प्राणीको शारीरिक परिवर्तन वा विकास मात्रै हुनु तर मानिसको शारीरि  परिवर्तनका साथै समाज, राष्ट्र र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको विकास हुनुको कारण के हो ? यसको पहिलो र प्रमुख कारण मानिसले भाषाको प्रयोग गर्नु नै हो । भाषाले गर्दा मानिसले बिचार आदानप्रदान गर्न, उपयोगी अनुभव सुनान र सुरक्षित गर्न तथा भावी पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्न सक्यो । अनुभव अर्थात सूचना र ज्ञान बटुल्ने, सुरक्षित गर्ने, चाहेको बेलामा प्रयोग गर्ने र चाहेको व्यक्ति वा स्थानलाई संप्रेषण गर्ने काम मानिसबाहेक अरू कुनै प्राणिले गर्न सकेको छैन । यदि त्यसो गर्न सकेको भए पृथ्वीमा मानव समाज र सभ्यताको समानान्तरमा अरू जीवको पनि समाज र सभ्यताको विकास हुनेथियो । हिंसक शक्तिको परित्याग वा राज्यबाहेक अरूलाई हिंसाको प्रयोग गर्ने वैधानिक अधिकार नहुनु मानव सभ्यताको विकासको अर्को प्रमुख कारण हो । पशुले पेट भर्न, सन्तानोत्पादन गर्न र सुरक्षित हुन हिंसाको प्रयोग गर्छ । किनकि ऊसँग पैसा पनि छैन, सामाजिक नियमकानुन, मूल्यमान्यता पनि छैन र राज्य शक्ति पनि छैन । पशुसँग ज्ञानको शक्ति हुने कुरा पनि भएन । तर मानिससँग धेरै प्रकारका शक्ति छन् । सामाजिक नियम, मूल्यमान्यता, परम्पराको प्रयोग गरेर वा पैसाको प्रयोग गरेर साथै राज्यशक्तिको प्रयोग गरेर पनि मानिसले भोक मेट्न, यौनेच्छ पूरा गर्न (सन्तोनोत्पादन), सुरक्षित, निरोगी र शिक्षित हुन, सुख, सुविधा प्राप्त गर्न सक्छ । मानिसले प्रयोग गर्दै आएको हिंसा, पैसा, सत्ता सबैको पछाडि कुनै न कुनै रूपमा सूचना ज्ञानको प्रयोग भएकोछ । ढुंगे युगमा चरा वा जानवरलाई मार्न पनि उसले अरू प्राणीले भन्दा बेग्लै दिमागी शक्तिको प्रयोग गर्न थालेको थियो भने अहिले परमाणु बमदेखि विश्व ध्वस्त गर्न सक्ने क्षेप्यास्त्र र परमाणविक हतियारसम्म सूचना र ज्ञानको प्रचुर मात्रामा प्रयोग भइरहेको छ । यही कुरा उद्योगधन्दा, व्यापार गरेर अकूत सम्पत्ती कमाउने कुरामा पनि लागू हुन्छ । बीसौँ शताब्दीको मध्यसम्म हिंसा र पैसाको शक्ति प्राप्त गर्न वा बढाउन ज्ञानको उपयोग गरिन्थ्यो र हिंसा र पैसाबाट ज्ञानलाई खरिद गर्न वा नियन्त्रणमा राख्न सकिन्थ्यो भने त्यसपछि ज्ञान स्वयं अन्य दुई शक्ति — हिंसा र पैसा — भन्दा शक्तिशाली बन्न थाल्यो । अब जो संग धेरै ज्ञान छ उसले हिंसा र पैसालाई पनि नियन्त्रण गर्न सक्ने भएको छ । पच्चीस वर्षअघिका विश्वका सबैभन्दा धनाढ्य व्यक्तिको र अहिलेका बीस जना सर्वाधिक धनी व्यक्तिहरूको पृष्ठभूमिलाई हर्यौँ भने यो कुरा छर्लंग हुन्छ । अब मानिस फर्केर फेरि प्राकृतिक जीवन बाँच्न सक्तैन । मानिसलाई समाजिक प्राणी भन्नुको मुख्य आशय नै उसको शक्ति हो । हरेक व्यक्ति जन्मँदा नै जात, क्षेत्र, लिंग, धर्म, भाषा, आदि विभिन्न आधारमा, भिन्नभिन्न शक्ति लिएर जन्मन्छ । कतिपय परिवारमा अहिले पनि जेठा र कान्छा सन्तानको अधिकार र कर्तव्य गर्भमै निर्धारित भएको हुन्छ । पशुपंछीमा यस्तो शक्ति सन्तुलन वा ठाडो भाषामा भन्दा पक्षपात हुँदैन । यसैले समाजमा कामको विभाजनको आधार शक्ति हो ।

मानव सभ्यताको इतिहासमा अहिले सम्म त्यसले तीन वटा शक्तिको मात्रै प्रयोग गरेको

देखिन्छ ः हिंसा शक्ति, सम्पत्तीको शक्ति र ज्ञानको शक्ति । मानिस सभ्य हुँदै जाँदा उसले हिंसाको

शक्तिलाई कम गर्ने, नियन्त्रण र नियमन गर्ने काम बढाइरहको छ । सम्पत्तीको शक्तिलाई पनि

त्यसले राष्ट्रिय नियम कानुन तथा अन्तर्राष्ट्रिय र क्षेत्रीय सन्धि सम्झौताद्वारा नियमन गर्ने प्रयास

गरिरहको छ । ज्ञानलाई नियन्त्रित गर्ने प्रयास पनि धेरै अघिदेखि नभएको होइन । नारी र शुद्रले

शास्त्र पढ्न हुँदैन भन्ने भनाइदेखि राणा कालमा पुस्तकालय खोल्न नपाउनेसम्मका धेरै उदारण हाम्रै

देशमा छन् । कुनै पनि देशमा तानाशाहहरू जन्मने बित्तिकै सबैभन्दा पहिले सूचना र ज्ञानमा

नियन्त्रण गर्न खोज्छन् । तर ज्ञानको शक्तिको नियन्त्रण, नियमन, व्यवस्थापनको विषय यस्तो विषय

हो जसबारे मानिसले अहिलेसम्म सार्थक उपाय सोच्न सकेको छैन । यसका विभिन्न कारण छन् ।

प्रमुख कारण हो सूचना तथा संचार प्रविधिको अकल्पनीय विकास ।

सूचना तथा संचार प्रविधिको प्रयोग गरेर कुनै पनि व्यक्तिले संसारको कुनै पनि भागमा

बसेर संसारको अर्को कुनै पनि ठाउँमा बस्ने मानिससँग संचार गर्न सकछ । यसको माध्यमबाट कुनै

पनि डेटा, सूचना वा ज्ञान प्राप्त गर्न र पठाउन सकछ । प्राप्त सूचनालाई प्रशोधन, भण्डारण र पुनः

प्रयोग गर्न सक्छ । अहिलेसम्म विकास भएका संचार प्रविधिहरूमध्ये यो प्रविधि सबैभन्दा सस्तो र

सजिलो पनि छ । यो प्रविधिको प्रयोग गरेर निरक्षर, आँखा नदेख्ने, कान नसुन्नेहरूले पनि सूचना र

ज्ञान प्राप्त, सिर्जना संप्रेषण गर्न सक्छन् ।

यसको प्रभाव जीवनका विभिन्न क्षेत्रमा पर्न थालिसकेको छ । यसले विश्वभरि विद्यमान

राजनीतिक सोच, व्यवस्था र व्यवहारलाई परिवर्तनका लागि हाँक दिइरहेको छ । प्रतिनिधिमूलक

शासन व्यवस्थाबाट सहभागितात्मक व्यवस्थाको अपरिहार्यतालाई यसले प्रेरित गरिहरको छ ।

घ

पारदर्शिता र सुशासनजस्ता लोकतन्त्रका चरित्रहरूलाई साकार पार्न यसले सम्भव तुल्याएको छ ।

यसले आमनागरिक, राजनीतिक नेता तथा सरकारहरूलाई नयाँनयाँ अवसरहरू प्रदान गरिरहको छ

।

सूचना तथा संचार प्रविधिले सूचना र ज्ञान पाउने र फैलाउने काममा मात्रै होइन, शिक्षा,

स्वास्थ्य, उद्योग, व्यापार, यातायात, बैंकिङ, मनोरंजनलगायत मानव जीवनका सबै गतिविधि र

पक्षलाई फेर्दैछ । साथै यसले राज्य संचालन, राज्यले जनतालाई दिने सेवा तथा राज्यलाई जिम्मेवार

बनाउने, शासनमा जनताको सक्रिय सहभागिता बढाउने र सुशासनमा पनि महत्वपूर्ण भूमिका

खेल्न थालेको छ । नेपालजस्तो भौगोलिक विषमता भएको, उद्योग र व्यापारका लागि खानी र

जलमार्ग नभएको, आर्थिक विपन्नता, शैक्षिक पछौटेपन, बेरोजगारीले ग्रस्त मुलुकका लागि सूचना

तथा संचार प्रविधिले अभूतपूर्व अवसर प्रदान गरेको छ । साथै संघीय राज्य बन्ने मेसोमा नेपाललाई

एक सूत्रमा बाँध्ने मुख्य साधन यही सूचना र संचारको संजाल नै हुने स्पष्ट छ ।

आईसीटीले कृषि र उद्योगमा आधारित परम्परागत समाजलाई सूचना समाजमा फेर्न सक्छ

। सूचना समाजका सदस्यहरू जीविकोपार्जनका परम्परागत व्यवसायभन्दा माथि उठेर सूचना र

संचार तथा योसँग सम्बन्धित प्रविधि र यन्त्रउपकरणको उत्पादन, व्यापार र सेवामा लागेर आफ्नो

चेतना र जीवनस्तरलाई पनि माथि पुर्याउन सक्छन् । ज्ञान र सूचनाले सम्पन्न नागरिकरुको

दृष्टिकोण फराकिलो र सहिष्णु हुन्छ । ऊ सम्प्रयाद, धर्म, जातजाति, वर्ण, क्षेत्रको संकुचित घेरामा

अल्झिँदैन । फलस्वरूप ऊ विश्वकै नागरिक बन्न योग्य हुन्छ । ऊ जहाँ पनि अटाउँछ । संसारको

जुन ठाउँमा बसे पनि ऊ भोकै मर्नु पर्दैन । यस्तै नागरिहरूको हातमा नयाँ नेपालको निर्माण,

विकास र दिगो शान्ति सुनिश्चित, सुरक्षित र प्रत्याभूत हुन्छ ।

विश्वका कुनै पनि लोकतान्त्रिक र लोककल्याणकारी राज्यव्यवस्था अपनाउन चाहने देशका

सरकारसँग सूचना तथा संचार प्रविधिलाई अंगाल्नु, यसकालागि पूर्वाधार तयार तयार पार्नु र यसको

विकासका लगि उदार र स्वतन्त्र वातावरण तयार गर्नु बाहेक अरू कुनै विकल्प छैन । जनताको

हितमा काम गर्ने कुनै पनि राज्यले अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, सूचनाको हक तथा सूचना र संचारका

साधनहरूको उपयोग गर्ने वातावरण बनाएर मात्रै पुग्दैन । सूचनालाई जीवनस्तर उकास्ने, गरिबीको

दुष्चक्रबाट बाहिर निस्कने र शान्ति र लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउनका लागि सूचना र संचार

नीतिलाई उदार र जनमुखी बनाउनु आवश्यक हुन्छ ।

दुई सय वर्षअघि नै अमेरिकाका चौथो राष्ट्रपति जेम्स म्याडिसनले (सन् १८०९ — १८१७)

भनेका थिए, “लोकप्रिय सूचना बिना वा त्यो प्राप्त गर्ने उपाय बिना एउटा लोकप्रिय सरकारको

कुरा गर्नु भनेको हास्य नाटक वा दुखान्त नाटक वा दुबै नाटकको पूर्वालाप हो । ज्ञानले सँधै

अज्ञानतामाथि शासन गर्नेछ । आफ्नो शासक आफै बन्न चाहने मानिसहरूले आफूलाई सूचना र

ज्ञानले दिने शक्तिले समपन्न बनाउनु पर्छ ।”

अहिले हामी एक्काइसौँ शताब्दीको प्रारम्भिक चरणमा छौँ र सूचना र संचारको शक्तिको

प्रारम्भिक प्रभाव अनुभव गर्न थालेका छौँ । यही बेला नयाँ नेपाल बनाउने ऐतिहासिक जिम्मेवारी

हाम्रो काँधमा आएको छ । निश्चय नै नयाँ नेपाल बनाउन धेरै कुरा चाहिन्छ । तर कुनै पनि राष्ट्र

निर्माणको लागि अहिले सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा सूचना र ज्ञान हो भन्ने कुरा बिर्सनु हुँदैन । यसको

उपयोग गर्न सके मात्रै समुन्नत र अग्रगामी नेपाल बन्न सक्छ ।

धन्यवाद ।

‘सिफारिस’ इएमआईको मासिक प्रकाशन, जेठ, २०६६ मा प्रकाशित ।

गाउँको विकासमा सूचना तथा संचार प्रविधि

- विनयकुमार कसजू 

मानिसको पुर्खाले लठ्ठीले फलफूल झराल्न, पातले पानी उबाएर खान र रिस उठेको बेलामा ढुंगा टिपेर हिर्काउन थालेदेखि नै मानिसको विकासका लागि प्रविधिले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आइरहेको छ । मानिस र पशुहरूलाई छुट्टयाउने मुख्य तत्व प्रविधिको उपयोग गर्ने क्षमता हो । झण्डै चालिस हजार वर्षअघि ओढारको भित्तामा र ढुंगामा संकेत वा चित्र कोरेर मानिसले संचार प्रविधिको उपयोग गर्न थालेको हो । त्यस बेलादेखि नै मानव समाजको विकासको लागि सूचना र ज्ञानले प्रमुख भूमिका खेल्दै आएको छ

। 

ज्ञान, जानकारी वा सूचना फैलाउने क्षमता बढ्नुको सँगै मानिसको चिन्तन र व्यवहारमा परिवर्तनको गति पनि बढिरहेको छ । कुनै समाज कति विकसित छ भन्ने कुरा त्यो समाजका सदस्यहरूले कति मात्रामा ज्ञान र सूचनालाई उपयोग वा उपभोग गर्छ भन्ने कुराले जनाउन थालेको छ । फलस्वरूप मानव सभ्यता द्रुत गतिले सूचना समाज (इन्फर्मेसन सोसाइटी) अर्थात् ज्ञानमा आधारित समाज (नलेज बेस्ड सोसाइटी) तिर उन्मुख हुँदैछ ।

मानव विकासको इतिहासलाई केलाउँदा समग्रमा के देखिन्छ भने मानिसले जंगली अवस्था पार गरेपछि कृषि युगमा प्रवेश गर्‍यो । कृषि युग हजारौँ वर्षम्म चल्यो । झण्डै पाँच सय वर्षघि औद्योगिक युग सुरु भयो । औद्योगिक युगमा ज्ञान संकलन र प्रसारणमा अभूतपूर्व विकास भएको फलस्वरूप मानव सभ्यताको विकासले ठूलो फडको मार्‍यो र झण्डै पचास वर्षअघि कम्प्युटरको विकासको सँगसँगै सूचना युगको प्रारम्भ भयो । मानव जीवनमा सूचना र संचारका प्रविधिले र्सवव्यापी भूमिका खेल्न थालेको र मानिसको आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक लगायत सबै पक्षमा यसले परिवर्तन ल्याउन थालेको हुनाले सूचना प्रविधिको यो युगान्तकारी विकासलाई सूचना क्रान्ति भनिएको हो । 

सूचना प्रविधिले मानिसको बाँच्ने, सोच्ने, सिक्ने, खेल्ने, बोल्ने, हिँडने, खाने, कमाउने, मनोरंजन गर्ने सबै तरिकालाई फेर्दैछ । कृषि क्रान्ति र औद्योगिक क्रान्तिले भन्दा पनि व्यापक मात्रामा सूचना क्रान्तिले मानव सभ्यताको विकासमा प्रभाव पार्दैछ । सूचना र ज्ञानलाई संकलन, प्रशोधन र प्रसारण गर्न यति छिटो, यति सजिलो, यति व्यापक, यति सस्तो र यति रमाइलो यसअघि कहिल्यै भएको थिएन । ज्ञानको हस्तान्तरण वा प्रसारणमा अब समय र दूरीको कुनै व्यवधान बाकी रहेन । वास्तवमा मानव जीवनका आर्थिक, सामाजिक राजनीतिक लगायत सबै क्रियाकलापलाई ज्ञानमा आधारित बनाउँदै सम्पूर्ण समाजलाई नै ज्ञानवान बनाउने  क्रान्तिको थालनी हो यो । यसले मानिसको एउटै पुस्तामा पनि संस्कृति, चालचलन, चिन्तन र आर्थिक तथा सामाजिक व्यवहारमा पत्याउनै नसकिने परिवर्तन ल्याइरहेको छ । 

हाल विभिन्न देशले आफ्नो परिस्थिति र क्षमताअनुसार सूचना तथा संचार प्रविधिको उपयोग मुख्य रूपमा चार प्रकारले गरिहरेका छन् :

१ सूचना संचार प्रविधिको रूपमा : सूचना तथा संचार प्रविधिको उपयोग नेपालजस्तो विकासशील मुलकमा मुख्यरूपमा सूचनाको ओसारपसारको लागि भएको देखिन्छ । उदाहरणका लागि नेटवर्किङ गरेर वा इन्टरनेटको उपयोग गरेर शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, मनोरंजन, उद्योग, वाणिज्य, पर्यटन आदि महत्वपूर्ण विषयका ज्ञान र सूचना संचार वा प्रसार गरेर, प्रशोधन तथा संकलन गरेर देश र समाजको आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृति विकासमा महत्वपूर्ण काम हुन थालेका छन् । अधिकांश देशले सूचना प्रविधिको यही पक्ष वा भूमिकाको बढी उपयोग गरिरहेका छन् । यही पक्षलाई पर्याप्त मात्रामा उपयोग गर्न सके पनि देशको अर्थतन्त्र, शिक्षा, स्वास्थ्य, प्रशासन र सामाजमा धेरै उल्लेखनीय परिवर्तन ल्याउन सकिन्छ । 

२ सूचना प्रशोधन प्रविधिको रूपमा : नेपालमा अहिले भूमिसुधार विभागले नेपालभरका जग्गाजमिन, जग्गावाल र मोहीहरूको लगत तयार पार्दैछ । त्यो तयार भएपछि कुनै पनि मानिसको नाममा नेपालमा कति जग्गा, कस्तो जग्गा छ भन्ने कुरा तुरुन्तै थाहा पाउनसकिन्छ । जनगणना, कृषिगणनाजस्ता बेलबेलामा हुने राष्ट्रिय स्तरका कार्यक्रमका लागि मात्र होइन निर्वाचन आयोग, मन्त्रालयहरू, विभागहरू, बैंकहरू, गैरसरकारी संस्थाहरू तथा स्थानीय निकायहरूमा पनि धेरैथोरै मात्रामा भए पनि तथ्यांक र सूचनाको थुप्रो हुन्छ र तिनलाई उपयोग गर्न तिनको प्रशोधन गर्नुपर्छ । सूचना प्रविधिको विकास नभएको भए यो काम निकै मेहनत र धेरै महिना वा वर्षौँ लाग्थ्यो । तर अहिले लाखौँ विद्यार्थीको परीक्षाको नतिजा पहिलेभन्दा निक्कै कम समयमा निकाल्न र प्रसार गर्न सक्छ । विजुली र टेलिफोनको लाखौँ बिल र रसिद तुरुन्तै तयार हुन्छ । भौतिक स्रोतले विपन्न तर मानव स्रोतले सम्पन्न नेपालजस्तो देशका युवाहरूका लागि सूचना प्रशोधन गर्ने तालिम दिएर नेपालमै बसीबसी विश्वभरिका कम्पनीहरूको लागि काम गर्न र आकर्ष आम्दानी गर्ने बाटो खुलेको छ । यसरी घरमै बसीबसी विदेशको काम गर्ने गराउने कामलाई आउट सोर्सिङ भनिन्छ । 

३ यन्त्रउपकरण तथा सामग्री उत्पादनमा : कम्प्युटर, टेलिफोन रेडियो टेलिभिजन, डिजिटल क्यामेरा, प्रिन्टर, स्क्यानर, दूरसंचार प्रणाली, इन्टरनेट प्रणाली आदि संचालन गर्न चाहिने यन्त्र उपकरणदेखि भूउपग्रहसम्मका विभिन्न प्रकारका सामान उत्पादन सूचना प्रविधिको अभिन्न हिस्सा हो । जापान, अमेरिका, सिंगापुरजस्ता देशहरूको राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा यस्ता उपकरणहरूको उत्पादन र व्यापारले महत्वपूर्ण योगदान दिएको छ । सूचना प्रविधिको विकास, विस्तार र उपयोगमा वृद्धिसँगसँगै यस प्रकारको समग्री, हार्डवेयरको उत्पादन बढिरहेको छ । औद्योगिक मुलुकहरूको अर्थतन्त्र बिस्तारै सूचना प्रविधि सामग्रीको उत्पादनतिर बढदै गएको देखिन्छ । तर विकासशील देशहरूमा सूचना प्रविधिसँग सम्बन्धित यन्त्र उपकरणहरूको उत्पादन र निर्यात गरेर अर्थतन्त्र बलियो बनाउने संभावना कमै देखिन्छ । 

४ सफ्टवेयर/अभौतिक सामग्रीको उत्पादनमा : भौतिक सामान, यन्त्रउपकरण उत्पादनजस्तै अभौतिक, आँखाले नदेखिने तर ती यन्त्रउपकरणहरू संचालन गर्न नभइनहुने एप्लिकेसन प्रोग्रामहरू अर्थात् सफ्टवेयर को उत्पादन सूचना प्रविधिसँग संबंधित अर्को महत्वपूर्ण उत्पादन हो । सफ्टवेयरको उत्पादन र व्यापारले नै बिल गेट्सलाई बीस वर्षभत्र संसारकै सबैभन्दा धनाढय मानिस बनाएको हो । यो क्षेत्रमा अहिलेसम्म अमेरिकाकै वर्चस्व छ ।

सफ्टवेयर बनाउनका लागि फलाम, पेट्रोल, खनिजजस्ता भौतिक कच्चा पदार्थ र सडक, हवाइ तथा समुद्री यातायातको साधन चाहिँदैन । यसको लागि केवल दिमाग चाहिन्छ । दिमाग वा बौद्धिक क्षमता कुनै देशको निजी सम्पत्ती होइन । अहिले पनि कतिपय नेपालीहरू नेपालभित्रै बसेर सफ्टवेयर उत्पादन गर्ने काममा लागिरहेका छन् । कतिपय नेपालीहरू अमेरिकामा पनि नामी सफ्टवेयर कम्पनीमा काम गरिरहेका छन् । यसैले नेपालजस्तो उद्योगको लागि चाहिने स्रोत साधनविहिन र भूपरिवेष्ठित मुलुकका लागि यो सफ्टवेयरको उत्पादन निक्कै उपयुक्त, उपयोगी र धेरै आम्दानी हुने क्षेत्र हो । यो काम नेपालभित्रबाटै केही वर्षेखि भइ पनि रहेको छ । विकासशील देशहरूका प्रतिभाशाली युवाहरूको लागि यो क्षेत्र निक्कै आकर्ष र जीवन परिवर्तन गर्ने अवसर हो । विकासशील देशका मानिसहरूले सूचना प्रविधिको क्षेत्रमा केवल दिमाग लगाएर घरमा बसीबसी कमाउने अवसर र क्षेत्रहरू अनेक छन् । यसको लागि उपयुक्त पूर्वाधार र परिवेश हुनु आवश्यक छ ।

कुनै गाउँमा मोटर बाटो पुगेपछि मोटर हुनेहरू वा मोटर चढन सक्नेहरूमात्रै होइनन् नचढनेहरू पनि प्रभावित हुन्छन् त्यस्तै सूचना प्रविधिले यसको उपयोग गर्नेहरूलाई मात्रै होइन कम्प्युटर नै नदेखेका वा टेलिफोनमा कहिल्यै नबोलेकाहरूको जीवनलाई पनि प्रभावित पार्छ । 

सूचना तथा संचार प्रविधिले विपन्न समुदाय र राष्ट्रको सामु व्यापक अवसरहरू प्रदान गरेको छ । विश्वको सूचना र ज्ञानको भण्डारसमक्ष पहुँच पुर्‍याएको छ । सरकारको दक्षता, व्यापारीहरूको नाफा, शिक्षार्थीहरूको ज्ञान, व्यावसायिकहरूको कारोबार, किसान र साना उद्यमीहरूको बजार बढाउने अवसर दिएको छ । गैरसरकारी संस्थाहरूलाई स्थानीय आवाज विश्वसामु पुर्‍याउन सघाएको छ । दुर्गम तथा ग्रामीण क्षेत्रमा बस्ने विपन्न समुदायहरूलाई विकास र अर्थतन्त्रको मूलधारमा ल्याउन मदत गर्दैछ । तर यो नयाँ प्रविधिले सूचना र ज्ञानसमक्ष पहुँच भएका र नभएकाहरूबीच स्वास्थ्य, आर्थिक अवस्थालगायत धेरै कुरामा भेदभाव बढाउँदै पनि छ । त्यसैले सूचना र संचार प्रविधिमा पहुँच र त्यो प्रविधिलाई स्थानीय आवश्यकता अनुरूप ढाल्ने काम अब शोखको कुरा नभएर आवश्यकता बनिसकेको छ । 

सूचना प्रविधि, डिजिटल प्रविधि, साइबर प्रविधि, इन्टरनेट आदि विभिन्न नामले चिनिने यो नयाँ सूचना तथा संचार प्रविधिलाई यति धेरै क्षेत्र तथा काममा यति धेरै तरिकाले उपयोग गर्न सकिन्छ कि अहिले त्यसको अनुमानमात्र गर्नसकिन्छ । यसलाई लोककथाको सेतो भूतसँग दाँज्नु बेसा होला । त्यो भूतलाई वशमा पार्न सकियो भने त्यसबाट मनले चाहेको काम गराउनसकिन्छ भनिन्थ्यो । सूचना प्रविधि त्यो काल्पनिक भूतभन्दा पनि कामलाग्ने छ । तर यसबाट अहिलेसम्म जेजति काम लिइएको छ वा काम लिन सकिन्छ भनेर कल्पना गरिएको छ त्यो त यसको वास्तविक उपयोगिता वा क्षमताको साह्रै सानो हिस्सा हो भनी वैज्ञानिकहरू भन्छन् ।

ग्रामीण विकासमा सूचना प्रविधिको भूमिका

विकासशील देशमा ८० प्रतिशतभन्दा धेरै मानिस गाउँमा बस्छन् । शहरको तुलनामा गाउँमा खानेपानी, शिक्षा र स्वास्थ्य, सरसफाइ, सुरक्षा, पोषण र खाद्यान्नजस्ता आधारभूत आवश्यकताहरूको प्रायः कमी हुन्छ । सुविधाको खोजीमा मानिसहरू गाउँबाट शहरतिर ओइरिन्छन् । गाउँ रित्तिँदा एकातिर शहरको अवस्था बिग्रन्छ अर्कोतिर कृषि, बन, जलस्रोतलगायतका प्राकृतिक स्रोत र साधनको उचित उपयोग र संरक्षण हुन सक्तैन । साथै परम्परागत ज्ञान, प्रविधि र सीप, संस्कृति, भाषा तथा महत्वपूर्ण मानव संसाधनको विस्थापन र लोप पनि हुनजान्छ । समस्याको यो श्रृंखलालाई कम गर्न कृषि उत्पादन बढाउन सूचना प्रविधिले सघाउन सक्छ भने कृषिका लागि आवश्यक सामग्री, कृषि बजार, तथा आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्न सघाउने सूचना र ज्ञान सजिलो, सस्तो र प्रभावकारी रूपमा पाउनको लागि सूचना प्रविधिले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ । वास्तवमा गाउँको विकासको लागि सबैभन्दा सस्तो, दिगो र सजिलो लगानी ज्ञान हो ।

सूचना तथा संचार प्रविधिले गाउँलेहरूलाई निम्नलिखित क्षेत्रमा फाइदा पुर्‍याउनसक्छ ः 

निर्णय प्रक्रिया : गाउँमा बाटो कुलो बनाउने, स्थानीय सरकार चुन्नेदेखि लिएर संसदमा प्रतिनिधि रोज्नका लागि समेत सही, उपयोगी, सान्दर्भिक र ताजा सूचनाको आवश्यकता हुन्छ । त्यस्तै गाउँलेको जीवनका आर्थिक सामाजिक पक्ष र भविष्यलाई प्रभावित पार्ने कतिपय योजना, आयोजना र निर्णयहरू गाउँलेहरूले नै लिनुपर्ने हुन्छ । सूचना प्रविधिले  छिटो र सजिलोसँग र्सवांगपूर्ण, समसामयिक र खोजेको सूचना र ज्ञान उपलब्ध गराएर गाउँलेहरूलाई सही र ठोस निर्णय गर्न सघाउँछ । 

बजारको जानकारी : किसानहरूले आफ्नो उत्पादनको बजार खोज्न, प्रदर्शन गर्न र राम्रो मोल पाउन पत्रपत्रिका, फ्याक्स र टेलिफोनभन्दा सूचना प्रविधि बढी उपयोगी हुन्छ । गाउँका कारिगरहरूले पनि स्थानीय उत्पादनको विश्व बजार पाउनसक्छन् । 

गाउँले जनताको सशक्तीकरण : गाउँलेहरूको आवाज, विचार, भावना व्यक्त गर्ने अवसर दिएर गाउँलेहरूलाई आत्मविश्वास, आत्मसम्मान दिन्छ र बलियो बनाउँछ । फलस्वरूप विकास प्रक्रियामा सघाऊ पुग्छ । गाउँलेहरू बोल्न थालेपछि स्थानीय निकायदेखि नीति निर्णय तहसम्म प्रभाव पर्छ, सुशासन बढने र प्रजातन्त्र बलियो हुने सम्भावना बढ्छ । 

सुविधाविहीन/पाखापरेका समुदायहरूलाई लाभ : सुविधाविहीन वर्ग, खास गरी बालबालिका, महिला, अपांग, दलितहरूको लागि काम गर्ने संस्थाहरू, विकास, प्रजातन्त्र र मानवअधिकारको लागि लडिरहेका संघसंस्थाहरूमार्फत उनीहरूले अप्रत्यक्ष रूपले फाइदा पाउँछन् । 

रोजगारीको अवसर : गाउँमा टेलिसेन्टर वा त्यस्तै खालको सूचना केन्द्र भयो भने तिनले गाउँलेहरूलाई शिक्षा र रोजगारी लगायत विविध अवसर, सेवा र सामानको सूचना दिन्छन् । गाउँका युवाहरूले रोजगारी पाउने अवसर बढ्छ । केन्द्र आफैले पनि सीपमूलक तालिमहरू संचालन गरेर स्वरोजगारको अवसर सिर्जना गर्नसक्छ । 

मानव विकासको लागि सूचना तथा संचार प्रविधिको उपयोगिता र प्रभाव स्पष्ट हुँदाहुँदै पनि यो कुरा बिर्सनु हुँदैन कि कुनै पनि प्रविधिको मानव समाजका सबै अंगले समान रूपमा लाभ पाउन सक्तैननन् । केही अंग पाखा पर्छन् । प्रविधि स्वयं कुनै समस्याको समाधान होइन । त्यसलाई कसरी र कसको हितमा उपयोग गरिन्छ भन्ने कुरा निर्धारण गर्ने त मानिसले सिर्जना गरेको राजनीतिक, आर्थिक तथा सामाजिक व्यवस्थाले नै हो । यसैले सूचना प्रविधिबाट लाभान्वित हुनका लागि पनि मानव क्षमताको विकासका साथै अनुकूल राजनीतिक, आर्थिक तथा सामाजिक परिस्थितिको आवश्यकता पर्छ । 

धन्यवाद । 

(टिप्पणी : यो लेख बुटवलमा २०६३ माघमा आयोजित सूचना प्रविधि मेलाको सन्दर्भमा प्रकाशित पत्रिकाको लागि लेखकद्वारा आफ्नै पुस्तक "सूचना प्रविधिको शक्ति र नेपालमा यसको उपयोग" को आधारमा तयार पारिएको हो ।)

गर्भवती महिला तथा किसानका लागि उपयोगी वेबसाइटहरू

गर्भवती महिला तथा आमाहरूको लागि

www.amakomaya.com

यस वेबसाईटमा गर्भवती महिलालाई चाहिने महत्वपुर्ण जानकारीहरु पाउन सकिन्छ। साथै आमाको माया एन्ड्रोएड मोबाईलमा “आमाको माया” एप मार्फत् पनि चलाउन सकिन्छ ।

https://play.google.com/store/apps/details?id=com.amakomaya_version2

यस वेबसाईट र एपमा गर्भवती महिला र उनको गर्भमा रहेको बच्चाको अवस्था, शरिरमा आउने परिवर्तन, आईपर्न सक्ने स्वास्थ्य समस्या, सल्लाह-सुझावहरु पठन, श्रव्य-दृश्य सामाग्रीहरूमा उपलब्ध छन् ।

www.pregnancy.com

अंग्रजी भाषामा रहेको यो साइटले गर्भावस्था, यस समयमा तपाईको शरीरमा हुने परिवर्तन,खानपान, ख्याल गर्नुपर्ने कुराहरू लगायतको बारेमा जानकारी दिन्छ ।

www.babycenter.com

अंग्रेजी भाषामै रहेको यो साइटबाट बच्चाको लालनपालन र स्याहार सुसारको सम्बन्धमा ध्यान दिनुपर्ने बिषयहरू थाहा पाउन सकिन्छ । दैनिक तथा साप्ताहिक रूपमा नवजात शिशुमा हुने परिवर्तनको बारेमा पनि यो साइटले जानकारी दिन्छ । 

किसानका लागि उपयोगी वेबसाइटहरू

www.readnepal.org

यस वेबसाइटमा कृषि, पशुपालन सम्बन्धि कृषकहरुकै जिज्ञासाहरूमा आधारित जानकारी मूलक पठन तथा श्रव्य-दृश्य सामग्रीहरू उपलब्ध छन् कृषि, पशुपालनका अलावा यस वेबसाइटमा मानव स्वास्थ्य, कानुन तथा न्याय र सुचना तथा प्रविधि सम्बन्धी जानकारी मूलक पठन तथा श्रव्य-दृश्य सामग्रीहरू राखिएको छ ।

www.kalimatimarket.com.np

कालीमाटी तरकारी तथा फलफुल बजारमा तरकारी तथा फलफुलको बजारभाउको जानकारी यस वेबसाइटमा पाउन सकिन्छ ।

www.agribiz.gov.np/dailyprice

नेपालका प्रमुख तरकारी तथा फलफुल बजारका तरकारी तथा फलफुलको बजारभाउको बारेमा जानकारी यस वेबसाइट दिन्छ ।

www.nepalikisan.com

देश भरीका कृषिसम्बन्धी सूचना , खबर र गतिविधि थाहा पाउन यो साइट उपयोगी छ ।

एन्ड्रोएड मोबाईलमा किसानहरुलाई उपयोगी एप्लिकेशनहरुः

स्मार्टकृषिः www.play.google.com/store/apps/details?id=com.sudip.smartkrishi

यस एपबाट किसानहरुले कृषि तथा पशुपालन सम्बन्धि विभिन्न जानकारी, बजारभाउ, एग्रो-भेटहरु, कृषि समाचार तथा जानकारी पाउन सक्छन्

आई एफ ए कृषिः

www.play.google.com/store/apps/details?id=com.itgamut.ictfa

यस एपबाट किसानहरुले विभिन्न बाली रोग, पशु रोग सम्बन्धि विभिन्न जानकारी, बजारभाउ, मलखद, तथा मौसमी जानकारी यस एप मार्फत प्राप्त गर्न सकिन्छ।

कृषि घरः

https://play.google.com/store/apps/details?id=com.krishighar

यस एपबाट किसानहरुले विभिन्न कृषि तथा पशुपालन सम्बन्धि विभिन्न जानकारी यस एप मार्फत प्राप्त गर्न सकिन्छ।

युवाका लागि उपयोगी वेबसाइटहरू

www.rojgari.com

यो वेबसाइट युवाहरूमा रोजगारीको पहुँच विस्तार गर्ने उद्देश्यले युरोपेली युनियन र प्राक्टिकल एक्सनको सहयोगमा सुरु गरिएको हो। यसमा विशेष सीपअनुसारका कामहरू खोजिन्छ। यो वेबसाइटले विभिन्न सीप अनुसारको कामको विवरण राखेर देशभरका स्थानहरूमा उपलब्ध रोजगारीका अवसरका बारेमा जानकारी गराउँछ।

www.merojob.com    www.jobsnepal.com    www.ramrojob.com    www.jagire.com

यी वेबसाइटमा विभिन्न संघसंस्थामा खुलेका रोजगारीको अवसरहरूको जानकारी पाउन सकिन्छ ।

www.ssmk.org

यस साथीसँग मनका कुरा वेबसाइटमा युवाहरूलाई लक्षित (प्रजनन स्वास्थ्य, युवा जिज्ञासा आदि) गरेर निर्माण गरिएका रेडियो कार्यक्रम, ब्लग आदि सुन्न र पढ्न सकिन्छ।

www.dofe.gov.np

वैदेशिक रोजगारीमा जान चाहने युवाहरूलाई आवश्यक पर्ने महत्त्वपूर्ण सूचना तथा जानकारी यो साइटले दिन्छ ।

np.embassyinformation.com

विदेशमा रहेका नेपाली दूतावास, वाणिज्य दूतावासहरूको ठेगाना, सम्पर्क नम्बरहरू जस्ता महत्त्वपूर्ण जानकारी यस वेबसाइटबाट पाउन सकिन्छ।

www.cetvt.org.np

प्राविधिक शिक्षा लिई व्यवसाय गर्न चाहने युवाहरूको लागि प्राविधिक शिक्षालय सम्बन्धी जानकारी, सूचनाहरू, परीक्षा तालिका, परीक्षाफल यस वेबसाइट मार्फत् पाउन सकिन्छ।

www.jobsearch.about.com

रोजगारीको लागि आवेदन दिँदा लेख्नु पर्ने निवेदक, व्यक्तिगत विवरण तयारी, अन्तर्वार्ताको लागि उपयोगी सुझावहरू आदिको जानकारी यस वेबसाइटमा पाउन सकिन्छ। यो साइट अंग्रेजी भाषामा उपलब्ध छ ।

www.dopmofa.gov.np/mrp/

पासपोर्ट फरम भर्ने तरिका, प्रिन्ट गर्ने तरिका तथा पासपोर्ट सम्बन्धी सम्पुर्ण जानकारी यस वेबसाइटमा पाउन सकिन्छ।

www. meroreport.net

नागरिक पत्रकारितालाई बढवा दिने उद्देश्यले इक्वेल एक्सेसले यो साइको संचालन गरेको छ । यदि तपाई लेख वा ब्लग लेख्न रुचि राख्नुहुन्छ भने यो वेबसाइट मार्फत आफ्नो विचार ठूलो समूहसम्म पुर्‍याउन सक्नुहुन्छ ।

विद्यार्थीहरूलाई उपयोगी वेबसाइटहरू

www.onlinevidyalaya.org

यस वेबसाईटमा कक्षा ८,९,१० का गणित तथा विज्ञान विषयका सामाग्री हरु पाउन सकिन्छ ।

www.slc.ntc.net.np

एस एल सी परीक्षाको परीक्षाफल यस वेवसाईट बाट हेर्न सकिन्छ।

www.hseb.ntc.net.np

उच्च माध्यामिक शिक्षा परिषद (+2) परीक्षाको परीक्षाफल यस वेवसाईट बाट हेर्न सकिन्छ।

www.tu.ntc.net.np

त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्गत विभिन्न संकायका परीक्षाको परीक्षाफल यस वेवसाईट बाट हेर्न सकिन्छ।

www.educationsansar.com

यस वेबसाईट बाट विभिन्न संकायका परीक्षाहरुको परीक्षा तालिकाहरु, परीक्षाफल, पुराना प्रश्नपत्रको संग्रह, उपलब्ध छात्रवृत्ति, विभिन्न संकायका सन्दर्भ सामाग्रीहरु हेर्न सकिन्छ।

www.khanacademy.org

यस वेबसाईटमा विभिन्न विषयका सन्दर्भ सामाग्रीहरु श्रव्य-दृश्य सामाग्रीहरु हेर्न सकिन्छ। विद्यालयस्तरीय देखि उच्च शिक्षा अध्यन गर्ने विद्यार्थीहरु लाई प्रयोग हुने सन्दर्भ सामाग्रीहरु यहाँ छन्।

www.pustakalaya.org

यस वेबसाईटमा बालबालिका लक्षित पठन, श्रव्य-दृश्य सामाग्रीहरु उपल्बध छन्।

www.nayapusta.org

यस वेबसाईटमा बालबालिका सँग सम्बन्धित विभिन्न कृयाकलायहरुको श्रव्य-दृश्य सामाग्रीहरु उपल्बध छन्।

www.educatenepal.com

यस वेबसाईटमा उच्च शिक्षा अध्यन गर्न चाहने विद्यार्थीहरुले विभिन्न संकाय, कलेजहरु को बारेमा जानकारीहरु पाउन सक्छन् साथै विदेशमा गएर पढ्न चाहने विद्यार्थीहरुले विभिन्न देशका कलेजहरु तथा शिक्षा प्रणालीका बारेमा जानकारीहरु यस वेबसाइटबाट पाउन सक्छन्

http://scholarship.moe.gov.np

यो साइट नेपाल सरकार शिक्षा मन्त्रालयले संचालन गरेको साइट हो । शिक्षा मन्त्रालयले बर्सेनि प्रदान गर्ने विभिन्न छात्रवृत्तिको बारेमा विस्तृत विवरण यहाँबाट पाउन सकिन्छ । अनलाइन फारम भर्ने सुविधा समेत यस साइटमा उपलब्ध छ ।

https://translate.google.com/

तपाईलाई अर्को कुनै भाषालाई नेपालीमा अनुवाद गर्नुपर्यो वा अन्य भाषाको वेबसाइट नै नेपाली भाषामा हेर्नुपर्‍यो यो साइटको प्रयोग गर्न नबिर्सनुहोला । संसारका धेरै भाषालाई गुगलले तुरुन्तै उल्था गरी नेपालीमा बनाइदिन्छ ।

www.dictionary.com.np

धेरै नेपाली विद्यार्थीका लागि अंग्रेजी मुस्किलको विषय हो। कहिले अंग्रेजीको कुनै शब्दको अर्थ आउँदैन त कहिले नेपाली शब्दलाई अंग्रेजीमा अर्थ्याउन आउँदैन। त्यस अवस्थाको लागि यो डिक्सनरी सहयोगी हुन्छ।

www.gutenberg.org

यस वेबसाइटबाट अंग्रेजी साहित्य, विश्व इतिहासका साथै विभिन्न विषयका पुस्तक नि:शुल्क डाउनलोड गर्न सकिन्छ ।

सूचना र सञ्चार माध्यमको विकासको झलक

मानिसले तीनलाख वर्ष पहिलेदेखि भाषाको उपयोग गर्न थालेको अनुमान छ ।
गुफावासी मानिसहरुले ३५ हजार वर्ष पहिले लेखेर संचार गर्ने प्रयास थाले ।
मेसोपोटामियाबासीहरुले इसाभन्दा ८००० वर्षपहिले गिलो माटोको सम्म परेको इँटा÷ढिक्का (ट्याब्लेट) मा तिरको टुप्पो वा तीखो औजारले लेख्न थाले । यही अभ्यासबाट अहिलेका रोमन, देवनागरी आदि विभिन्न लिपिहरुको विकास भएको मानिन्छ ।
मानिसहरुले ५००० देखि ४००० वर्ष इसापूर्व आफ्नो विचारलाई कुनै संकेतले जनाउन लेखन÷लिपिको उपयोग गर्न थाले ।
मिस्रबासीहरुले ३५०० वर्ष इसापूर्वदेखि लेख्ने काममा भोजपत्र (पपाइरस) को उपयोग गर्न थाले ।
फोनेसियाबासीहरुले १७०० वर्ष इसापूर्वदेखि २२ अक्षरको वर्णमाला उपयोग गर्न थाले ।
मिश्रवासीहरुले १४६० वर्ष इसापूर्वदेखि जनवारहरुको प्रशोधित छाला (पार्चमेण्ट) मा लेख्न थाले ।
चिनियाहरुले १०४१ वर्ष इसापूर्वमा चल अक्षर (मुभेबल टाइप) को आविष्कार गरे ।
गन्ने यन्त्र, अबेकसको उपयोग १००० वर्ष इसापूर्वदेखि सुरु भयो ।
चिनमा ७४८ वर्ष इसापूर्वमा पहिलो पत्रिका छापियो ।
गुटेनवर्गले सन् १४५५ तिर छापाखाना बनाएर पुस्तक छाप्न थाले ।
सन् १६०० को सुरुतिर अखबारले स्पष्ट रुप लिन थाल्यो ।
सन् १६४२ मा ब्लेज पास्कलले यान्त्रिक गणक –मेकानिकल क्याल्कुलेटर) को आविष्कार गरे ।
सन् १७०७ मा पहिलो दैनिक पत्रिका लण्डन डेली कोराण्ट प्रकाशित हुन थाल्यो ।
सन् १७९३ मा प्रकाशसँग रासायनिक प्रतिक्रिया गराएर चित्र बनाउन सकिन्छ भन्ने पत्ता लाग्यो । पहिलो पटक फोटोग्राफीक प्रतिविम्ब (छायाचित्र) सन् १८२६ मा तयार पारेको मानिन्छ ।
सन् १८३० सम्म हाते प्रेसले एक घण्टामा २०० प्रति छाप्थ्यो भने बाफले चल्ने इंजिनको आविष्कार भएपछि घण्टामा ४००० प्रति छाप्न सकिने भयो ।
पहिलो टेलिग्राफ सन् १८३१
टेलिफोनको आविष्कार सन् १८७६
ग्रामोफोनको आविष्कार सन् १८७७
विजुलीको आविष्कार सन् १८७९
बेतार टेलिग्राफ÷रेडियोको आविष्कार सन् १८९५
रेडियो प्रसारण सुरु सन् १९२०
रंगिन टेलिभिजन आविष्कार सन् १९२५
एनालग कम्प्युटरको आविष्कार सन् १९३०
इलेक्ट्रो मेकानिकल कम्प्युटरको आविष्कार सन् १९४४
 डिजिटल कम्प्युटरको विकास सन् १९५० को दशक
इलेक्ट्रोनिक युग सन् १९४७ — १९७२
ट्रान्जिस्टरको आविष्कार सन् १९४७
स्वचालित प्रोगाम राखी चलाउन मिल्ने कम्प्युटरको आविष्कार सन् १९५०
कम्प्युटर युगको प्रारम्भ सन् १९५१
रंगिन टेलिभिजन प्रसारण प्रारम्भ सन् १९५३
भूउपग्रह प्रक्षेपण सन् १९५७
संचार भूउपग्रहको प्रारम्भ सन् १९६२
इन्टरनेटको सुरुवात ब्च्एब्लभत को स्थापना सन् १९७३
सूचना युगको प्रारम्भ
एक वर्ग सेन्टिमिटर आकारको चिपमा दस हजार ट्रान्जिस्टर अटायो ।
फ्याक्स मेसिनको सुरुवात सन् १९४७
पहिलो पर्सनल कम्प्युटर (पिसी) बजारमा आयो सन् १९५७
कम्प्युटरहरुको स्थानिय नेटवर्क बनाउने इथरनेटको प्रारम्भ सन् १९७६
अप्टिकल फाइबर केबलको आरम्भ सन् १९७७
ध्वनि रेकर्ड गर्न कम्प्याक्ट डिक्स (सीडी) को आरम्भ सन् १९८२
पहिलो सेलुलर टेलिफोनको आरम्भ सन् १९८३
पहिलो सीडी रोम र एप्पल म्याकिन्टोस कम्प्युटर आरम्भ सन् १९८५
इन्टरनेट÷वल्र्डवाइडवेभको प्रारम्भ सन् १९९० तिर ।

सूचना क्रान्ति र हाम्रो भविष्य

विनयकुमार कसजु

बीसौ शताब्दीको अन्तिम महिनामा वासिंगटनमा भेला भएका अमेरिकी भविष्यविद्हरुले के भविष्यवाणी गरे भने आगामी चौथाइ शताब्दीलाई सूचना क्रान्तिले डो¥याउने छ । सूचना क्रन्तिले सम्पूर्ण संचार व्यवस्था तथा अर्थतन्त्रलाई प्रभावित पार्दै मानव जीवनका हरेक पक्षमा प्रवेश गर्नेछ ।
सन् १९६६ मा स्थापित विश्व भविष्य समाजमा असी देशका वैज्ञानिकहरु, विभिन्न विषयका विशेषज्ञहरु तथा पूर्व राजनीतिक नेताहरु समेत तीस हजार सदस्य छन् । यसका अध्यक्ष एडवार्ड कोर्निस भन्छन्, “अठारौ शताब्दिमा कृषि अर्थतन्त्रलाई औद्योगिक क्रान्तिले रुपान्तरित गरेजस्तै सूचना क्रन्तिले वर्तमान अर्थतन्त्रलाई रुपान्तरित गर्दैछ ।”
सूचना क्रान्तिको थालनी झण्डै एक दशकअघि इन्टरनेटको प्रारम्भबाट भएको थियो । यसका मूख्य चार वटा विशेषता छन् ः विकेन्द्रीकरण ९मभअभलतचबष्शिबतष्यल०, विश्वीकरण ९गलष्खभचकबष्शिबतष्यल०, सामन्जस्यीकरण ९जबचmयलष्शबतष्यल० र व्यक्तिव्यक्तिलाई शक्ति हस्तान्तरण ९मभखयगितष्यल० ।
नयाँ आर्थिक व्यवस्थाको उल्लेखनिय पक्ष के हो भने यो निरन्तर परिवर्तनशील छ । यो व्यवस्थामा ज्ञान ९पलयधभिमनभ० नै प्रमुख संसाधन बनेको छ । कोर्निस भन्छन्, “ज्ञान अति द्रुत गतिले संसारकै सबैभन्दा बहुमूल्य साधन बन्दैछ । यसले सम्पत्तिको सृजना गर्दैछ । यसअघिको आर्थिक आधार बनेको भूमि, श्रम, इन्धन र पूँजीको ठाउँ ज्ञानले लिदैछ । सूचनाको निर्वाध प्रवाहलाई रोक्न खोज्ने देशहरुले आफैलाई अविकसितताको अवस्थातिर धकेल्नेछन् ।”
संयुक्त राष्ट्रसंघिय विकास कार्यक्रम युएनडीपीको अध्ययनले पनि के स्पष्ट पारेको छ भने “ज्ञानको गरिबी” एक्काइसौँ शताब्दीको सबैभन्दा घातक गरिबी हुनेछ । उक्त अध्ययनका अनुसार सूचना क्रान्तिलाई अगाडि बढाउने तीन तत्व छन् ः अति द्रुत गतिले परिवर्तन भइरहेको प्रविधि, अति उच्च गतिको कार्य सम्पादन क्षमता र घट्दो मूल्य । उदाहरणका लागि संचार प्रविधिको आधार बनेको चिपको क्षमता हरेक वर्ष दुई गुना बढ्दैछ भने यसको मोल तीन गुना घट्दैछ ।
आजको युग सूचना प्रविधिको युग हो । यसमा कुनै शंका छैन । अहिले नेपालमा पनि सूचना प्रविधि, सूचना तथा सञ्चार प्रविधि, डिजिटल प्रविधि, मल्टिमिडिया, इन्टरनेट, साइबरस्पेस, अनलाइन पत्रकारिता, इकर्मस, इगभर्नेन्स, इलर्निङ, आदि प्राविधिक शब्दावलीहरुको व्यापक प्रयोग भइरहेको छ । वास्तवमा सूचना र संचार प्रविधिको विषय बौद्धिक तथा प्राविधिक व्यक्ति वा विशेषज्ञहरुबीच सीमित नभएर कृषिलगायत सबै प्रकारका व्यवसाय, क्षेत्र, छलफल, गोष्ठी, सभा, सम्मेलन र दैनिक जीवनका विभिन्न क्षेत्रमा उपयोग हुन थालेको छ । नीति निर्माता, नेता, अभिनेता, उद्योगी, व्यापारी, विद्यार्थी, शिक्षक, गृहीणी, किसान, विकासे कार्यकर्ता देखि लिएर आम जनताको समेत सरोकारको विषय भइसकेको छ यो विषय । यसको बारेमा थाहा पाउनु मात्रै होइन यसबारे विचार पोख्नसक्नु पनि सामाजिक क्षेत्रमा काम गर्ने सबैका लागि आवश्यक भइसकेकोछ ।

विनयकुमार कसजु
सूचना प्रविधिको शक्ति र नेपालमा यसको उपयोग

मैले नेपालबाट सिके

डा माइकल एल डेट्राउज

विल गेट्स सूचना प्रविधिको यो संजाललाई गरिब जनताका लागि  आफ्नो उत्पादन बेच्ने, शिक्षित हुने, विश्वबजारमा सहभागी हुने र गरिबीबाट निस्कने अवसरको रुपमा लिन्छन् । यही कुरा म पनि देख्छु तर यसको लागि १५ वर्ष लाग्छ र हामीले सघायौ भनेमात्रै यो संभव हन्छ । यो कुरा मैले नेपालबाट सिकेँ । केही बेर अघि मेरो मनमा यो सोझो कल्पना आयो ः म नेपाल गएर नेपालीहरुकाहाँ कम्प्युटर पु¥याएर, तालिम दिएँ भने त्यहाँको औसत राष्ट्रिय उत्पादन अचानक सैकडा बीस बढाउन सक्छु । तर यहाँ आएपछि मैले के देखे भने सैकडा ३० नेपालीहरुमात्रै शिक्षित छन् । त्यो ३० प्रतिशतमध्ये केवल १० प्रतिशतले अंग्रेजी बोल्न सक्छन् । यदि ती सबैलाई संचार सुविधासहितको कम्प्युटर कसैबाट दिलाउनसकेँ भने पनि उनीहरुले त्यसबाट के गर्लान् ? उनीहरुसँग बेच्नसकिने सीप छैन ।

उनीहरुलाई सीपयुक्त बनाउन मैले उनीहरुलाई शिक्षित बनाउनुपर्नेहुन्छ । मानिसहरु रातारात शिक्षित हुँदैनन् । यस कारण १५ वर्ष लाग्छ । यो तथा अन्य अनुभवहरुबाट के निष्कर्णमा पुगेको छु भने सूचना प्रविधिलाई आफ्नै अवस्थामा छोडिदियौ भने यसको मतलब धनीहरुले झन धेरै कम्प्युटर किन्नेछन्, धेरै उत्पादनशील बन्नेछन् र झन् धनी हुनेछन् । गरिबहरु त्यसो गर्न असमर्थ हुनेछन् । जहाँको त्यही हुनेछन् । जब गरिब र धनीहरुबीच खाडल बढ्छ तब सबैखालका संकटहरु आइलाग्छन् भन्ने कुरा इतिहासले देखाएको छ ।

इन्जिनियर, आविष्कारक, सिद्धान्तकार तथा म्यासाचुसेट्स इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजीका कम्प्युटर साइन्स ल्याबोरेटोरीका डाइरेक्टर

स्रोत  आई लन्र्ट फ्रम नेपाल, क्लाउडिया ड्राइफुस, द काठमाण्डौ पोष्ट, २९ सेप्टेम्बर, १९९९